14 yaşında bir kızım var ve haliyle de ergenleri manaya ve onlar tarafından anlaşılma uğraşım son viteste devam ediyor. Tökezlediğim vakitlerin dışında, “bunu da çözdüm” dediğim minik kırıntı olaylar da gerçekleşmiyor değil elbette. İnstagramda #GamesofErgenlik etiketi ile de vakit zaman ergenliği manaya ve anlaşılma gayretlerimi anlatmaya çalışıyorum .
Geçen hafta “Ergenlerin Beyni” konusunda bir belgesel imal izledim. Elimde bir defter ve bir kalem ile dinlerken de oldukça not almışım. Bu notları bir derleme yapayım derken bu yazı çıktı. Yazı çıkınca paylaşmak da peşinden geldi.
Ergen beyninde neler oluyor? Her şeyin sorumlusu hormonlar mı?
Önce şunu hatırlatmakta yarar var, tüm yetişkinler olarak hepimiz bir vakitler ergendik. Ortadan yıllar geçti, büyüdük, iş sahibi olduk, aile sahibi olduk, birtakım şeyleri kaybettik, kimi şeyleri de kazandık. Ve geriye dönüp baktığımızda da ergenlik yılarında nasıl biri olduğumuzu tam hatırlayamıyor olabiliriz. Benim aklımda kendi ergenliğime dair makul sahneler ve olaylar var lakin hatırlayamadığım pek çok şey de mevcut. Ergen beyinlerimizle bizler de bir vakitler genel ergen davranışlarını sergiledik elbette. Ailelerimize sıkıntı vakitler yaşattık, işin işinden hiç çıkamayacağımızı düşündüğümüz anlarımız da oldu. Artık olsa asla denemeyeceğimiz şeyleri denedik, söylenmeyecek sözleri sarf ettik. Peki tüm bu genel geçer ergen davranışlarının sebebi yalnızca hormanlar mı?
Hepimizin bildiği üzere beynimizin yapı taşları nöronlar. Gri renge sahip olan bu nöronlar, vakitle beyaz bir hususla kaplanmaya başlıyor. Bu beyaz şeye Miyelin deniliyor. Miyelin, katman biçiminde yalıtkan bir gereç. İmpulsların (uyarıların) daha süratli bir formda iletilmesini sağlıyorlar. Yani bu beyaz katman sayesinde nöronlar birbirleriyle 3 bin kat daha süratli irtibat kuruyor. Fiber optik internete geçiş yapmış üzere düşünün. Bu kaplama olayı daha biz doğmadan evvel beynin art tarafından başlıyor ve ön tarafa gerçek gelişimine devam ediyor. Beynimizde başlayan bu yenilenme yavaş yavaş gerçekleşiyor. Beynin art tarafından başlayan bu yenilenme süreci beynin ön kısmında tamamlanıyor. Beynin ön kısmı da bizi insan yapan kısım; Ön korteks. Beynimizin muhakeme ve rasyonelleştirmeyi gerçekleştirdiği kısım burası.
Ergenlerin beyninde bu ön kısmın gelişimi şimdi tamamlanmadığı için beynin öbür kısımları daha çok ön planda oluyor. Ergen, bir karar alma sürecine girdiğinde ön kısım beynin öteki kısımlarıyla bağlantıya geçmede yavaş kalıyor. Bu türlü olunca da sürecin denetimini beynin öbür kısımları ele geçiriyor. Bilhassa de güç kısmı. Beynin orta yerinde bulunan Amigdala kısmı ergenlerin beyninde daha etkin çalışıyor. Amigdala ismi, yapının badem gibisi biçimi nedeniyle “badem” manasına gelen Yunanca amigdale sözünden türemiş. Duygusal hafıza ve duygusal yansıların oluşmasındaki birincil role sahip bölge. Limbik sistemin bir modülü. Bundan ötürü ergenler daha duygusallar ve ruh halleri de çok sık değişiyor.
Araştırmalar, nöronların gri husustan beyaz hususa geçiş sürecinin 25 yaşında tamamlandığını gösteriyor. Yani Ergenlik beyni 25 yaşına kadar devam ediyor. Kızım 14 yaşında olduğuna nazaran bizim 12 yılımız daha var yani 😊
Ergen beyninde, dopamin isteği daha yüksek. Risk almayı seviyorlar, pervasızca davranmaktan kaçınmıyorlar. Esasen genel ergenlik davranışlarını da 3 kümede toplamış bilim insanları; Risk Almak, Yenilik Aramak ve Akran Bağları.
Ergenlerin yaptıkları tüm davranışları şimdiye kadar hormonlara bağlamıştık. Evet hakikat, bu devirlerde kimi hormonların düzeyi yükseliyor. Ama dinlediklerim ve aldığım notlarla hormonların tek başına alanda yer almadığını, ergenlik davranışlarında beyin gelişiminin de kıymetli bir faktör olduğunu öğrenmiş oldum.
Ergenliği güç yapan şey yalnızca hormonlar değil, birebir vakit da ergen beyni. Bu farkındalıkla bir yetişkin olarak ergenleri daha uygun anlamaya çalışmak ve onlara yol göstermek gerekiyor sanırım. Ebeveynlerin, öğretmenlerin ve öteki tüm yetişkinlerin ergenlik çağındaki genç nesili anlamak, işbirliği yapmak konusunda mentorluk ve koçluk yetkinliklerine sahip olması da bana nazaran ayrıyeten değer arz ediyor.
Kaynaklar: The Mind, Explained Belgesel, https://tr.wikipedia.org/wiki/Miyelin, https://tr.wikipedia.org/wiki/Amigdala